Sapo shkel në hyrje të qytetit të Shkodrës, menjëherë të zënë sytë qytetarët me biçikleta që shëtisin kudo nëpër rrugë, pavarësisht se disa herë me vështirësi duke qënë se mungojnë rrugët e dedikuara për lëvizjen e tyre. Vështirësia rritet edhe nga qarkullimi i shumtë i automjeteve, duke e penguar lëvizshmërinë e lirë të qytetarëve shkodranë që kanë zgjedhur 2-rrotëshin si mjet lëvizjeje. Megjithatë, lëvizja në mënyrë ekologjike e qytetarëve përmes përdorimit të biçikletave, mbetet një ndër tiparet dalluese të qytetit të Shkodrës. Kjo kulturë e lëvizjes ka ekzistuar prej vitesh. Sipas të dhënave të Planit të Lëvizjes së Qëndrueshme Urbane Shkodër, 29% e qytetarëve lëvizin me biçikletë dhe 44% janë këmbësore.[1]. Këto janë të dhëna pozitive që tregojnë se qytetarët shkodranë kanë një prirje pozitive për të qënë miqësore me mjedisin dhe ajrin në veçanti. Gjithashtu, Shkodra rrethohet nga 3 lumenj dhe liqeni, si edhe ka prani të gjelbërimit, element që ndihmojnë në krijimin e koridoreve ajrosëse. Kjo të bën të arrish në mendimin që Shkodra duhet të jetë ndër qytetet më pak të ndotura në Shqipëri përsa i përket cilësisë së ajrit, duke patur në avantazh të saj elementët e sipërpërmendur.
But, on the other hand, since the capital of the north of Albania has experienced a great development, especially in recent years, related to natural, historical and cultural tourism, having a high number of tourists who visit its attractions, and since it is also the bridge connecting Albania to Europe through the 2 main customs Hani i Hotit and Muriqan, it often falls prey to environmental and air pollution, for various reasons.
The Shkodra urban area is not perceived among the polluted cities, but from time to time there are large increases pollution level in the air, mainly related to traffic congestion, especially during the peak hours of traffic flow and activities in the construction sector. Since, as mentioned above, Shkodra is also a tourist city, especially during the summer, the increase in the level of pollution is a particularly important concern.
Unfortunately, there are no recent official data published. The National Environment Agency, as the competent institution for measuring air quality and informing the public, publishes reports on the environment situation every year. According to the last report of 2021, in the chapter on air pollution, it is stated that urban air quality monitoring with fixed stations has been carried out in the main cities of the country such as: Durres, Shkodra, Korca, Berat, Lezha and Vlora. But the values for Shkodra are only for CO and according to the report there is no exceeding. from the norm. In report of 2020, it is stated that urban air quality monitoring was carried out with automatic stations in Tirana, Durres, Shkodra, Elbasan and Korca for a 2-month period, for the indicators: PM10, PM2.5, NO2, SO2, O3, CO and based on the monitored data, it turns out that any of the monitored stations exceed the annual limit value. However, no complete data is given apart from this quote.
E pyetur më parë lidhur me problematikat apo pengesat që ndikojnë institucionin në realizimin e matjeve të parashikuara në kohë, cilëson: “Problematika kryesore është mirëmbajtia e stacioneve të ajrit. Stacionet e ajrit kanë nevojë për mirëmbajtje vjetore, e cila për shkak të procedurave dhe buxhetit të limituar, ka pasur raste që nuk është kryer e plotë”.
Lidhur me masat që janë ndërmarrë konkretisht nga AKM, komunikimi që jepet është “AKM ka si detyrë dhënien e rekomandimeve për marjen e masave nga pushteti lokal. AKM rekomandon pushtetin lokal për marrjen e masave”, ndërkohë që nuk kemi një përgjigje mbi masat konkrete që janë rekomanduar specifikisht.
Other data from those of the NEA reports result from alternative measurements, being the only complete data. Civil society organizations have also played an important role in addressing issues related to environmental and air quality issues, as well as in presenting concerning results from alternative measurements. Through monitoring, information and advocacy, they have tried to leave a mark.
Following this, within the “Clean air, healthy life” project during the summer period, it was enabled the monitoring of 200 stations on 4 parameters: PM2.5, PM10, NO2 and CO2, through the Aeroqual device, in areas with higher activity located near intersections and intermediate points on the main roads, as well as in those of the most peripheral neighborhoods.
Duke marrë parasysh rezultatet e arritura, është evidentuar një nivel i lartë i sidomos i CO2 në 88.7% të zonës urbane në krahasim me vlerat standarte, duke vijuar më pas me NO2 i cili po ashtu konsiderohet i lartë në 54.5% të zonës urbane.[2] Këto vlera arrijnë pikun në rrugët e qendrës së qytetit, si edhe në pjesën jugore dhe perëndimore ku edhe lëvizja e automjeteve në orë të caktuara arrin pikun, por edhe gjelbërimi mungon. Vlera maksimale e CO2 e monitoruar gjatë muajit Tetor 2022 ka rezultuar 756 ppm/m3 në qendër të qytetit, në sheshin Demokracia, ndërsa ajo mesatare për të gjithë zonën urbane është 405 ppm/m3, vlera të cilat e tejkalojnë standardin kombëtar dhe europian (350 ppm/m3). Matjet janë kryer nga Organizata GO2 në Shkodër.
The project is implemented by the partner organizations Milieukontakt Albania, Together for Life, GO2 in Shkodra and EPER Center in Korca. The project is developed within “Green-AL”, a project financed by the Swedish International Agency for Cooperation and Development with the funds of the Swedish Government, implemented by Co-PLAN Institute for Habitat Development in cooperation with VIS Albania, COSV – Cooperazione per lo Sviluppo and CISP – Sviluppo dei Popoli.
Measurements are also enabled in real time through two IQAir devices installed in two stations in Shkodra. Several times, the values of the air quality index and PM2.5 fine dust particles have resulted above the allowed rates, reaching maximum values at mid-day when the activity is also higher.
Siç edhe studimet na tregojnë, degradimi i ajrit vjen si pasojë e kombinimit të elementëve ndotës me shkallë të lartë përqëndimi dhe ekspozimi për një kohë të gjatë i organizimit ndaj pranisë së tij, mund të shkaktojë efekt toksik. Në zonat e ndotura shpesh njerëzit vuajnë nga bronkiti, astma, dhe sëmundjet kardiake. Popullatat me ekspozim më të madh ndaj karbonit të zi për periudhë të gjatë janë në rrezik më të madh për arrest kardiak dhe stroke. Shqipëria renditet e pesta në Europë sa i takon numrit të vdekshmërisë që vjen prej sëmundjeve të zemrës dhe tensionit, me 53.7% të totalit të vdekjeve. Këtë e tregojnë studimet e Eurostat dhe INSTAT. Sipas të dhënave mbi sëmundshmërinë nga FSDKSH në vitin 2021, prevalenca e sëmundjeve ishemike të zemrës rezulton të jetë më e lartë në qytetin e Shkodrës.[3] Gjithashtu, sips INSTAT, Qarku i Shkodrës shënon vlerën më të lartë të koeficientit bruto të vdekshmërisë për grup sëmundjen “Sëmundje të aparatit të qarkullimit të gjakut”. [4] Fatkeqësisht nuk kemi të dhëna të fundit zyrtare të publikuara nga ISHP lidhur me lidhjen cilësi e ajrit- ndikim në shëndet apo sëmundshmëri.
Duke marrë si referencë treguesit në një nivel më të rritur të CO2 nga matjet e kryera nga projekti, arrijmë të imagjinojmë dëmin që mund të shkaktojnë nivele të larta ekspozimi tek qytetarët e Shkodrës, e më konkretisht tek ata që banojnë dhe punojnë në zonat urbane çdo ditë të jetës së tyre ose grupet vulnerabël ndaj sëmundshmërisë. Do të nevojitej një studim i thelluar dhe të dhëna zyrtare konkrete për Shqipërinë, por sipas të dhënave të OBSH, dëmet dhe pasojat nga ekspozimi afatgjatë mund të shkojnë deri në shkaktim vdekjeje njerëzish. Ndotja e ajrit të jashtëm shkakton deri në 7 milionë vdekje të parakohshme çdo vit.[5] Në Shqipëri, gjatë vitit 2019, kanë humbur jetën 2,257 persona si pasojë e ndotjes së mjedisit të jashtëm dhe brenda shtëpisë. Sipas të dhënave, ndotja e mjedisit ishte përgjegjëse për 10 % të totalit të vdekjeve në vitin 2019.[6]
Ndër faktorët kryesorë të ndotjes së ajrit në qytetin e Shkodrës është dendësia e qarkullimit dhe trafiku shpeshherë i pamenaxhueshëm në rrugët kryesore të tij, duke bashkangjitur këtu edhe vjetërsinë e automjeteve dhe cilësinë e ulët të karburantit, si edhe sipërfaqen e kufizuar të parqeve në rrugët kryesore urbane (më pak se 1m2/banor).[7] Mbrojtja e mjedisit dhe gjelbërimi, kanë një funksion të rëndësishem në përmirësimin e cilësisë së ajrit por duket se shpeshherë lihen në harresë, duke mos patur anjë mbështetje për ripyllëzimet apo rehabilitimin e kurorës së gjelbër të qytetit me pemët e duhura, që do të sillte kështu reduktimin e sasisë së CO2 të dëmshëm për banorët. Sipas raportit Green Lungs 2021, rrugë të rëndësishme të mobilitetit urban ose automobilistik janë pak ose aspak të gjelbëruara. Por edhe pemët e mbjella, nuk kanë funksionin e duhur për pastrimin e ajrit.[8] Nga ana tjetër, pavarësisht aktiviteteve ndërgjegjësuese që zhvillohen më së shumti nga shoqëria civile lokale e Shkodrës, mbetet ende niveli i ulët i aksioneve konkrete të vazhdueshme me impakt të dukshëm nga institucionet lokale.
In the 2019 budget, approved by the City Council, 100 million ALL was the foreseen budget investment on mobility in the city, where the extent of the impact went until 2021. Shkodra Municipality, as the main institution of the bicycle city, has tried to be active in promoting urban mobility and protecting the pedaling culture. However, local municipalities, such Shkodra municipality, encounter difficulties in implementing changes with long-term impact and investments with current funds, so it remains in the hands of the local government to undertake more sustainable strategic measures.
Nga ana tjetër, ashtu si në Bashkitë e tjera, edhe në Bashkinë Shkodër është domosdoshmëri aprovimi dhe zbatimi i planit të veprimit lidhur me cilësinë e ajrit mbi bazën e direktivave ligjore. Edhe vetë Kontrolli i Lartë i Shtetit në raportin e tij të auditimit të publikuar në faqen zyrtare citon se “Masat e marra nga qeverisja qendrore dhe lokale për përmirësimin e cilësisë së ajrit në vendin tonë nuk kanë qenë efektive dhe eficiente. Strategjia Kombëtare për Cilësinë e Ajrit (SKCA) e miratuar në vitin 2014, ende nuk është zbatuar. Ministria e Turizmit dhe Mjedisit nuk ka raportuar asnjëherë mbi zbatimin e SKCA – së. Plani Kombëtar i Veprimit për Cilësinë e Ajrit nuk është miratuar dhe si rrjedhojë asnjë Bashki në Shqipëri nuk ka miratuar Planet Vendore të Veprimit të Cilësisë së Ajrit”. Gjithashtu, citohet se: “ISHP nuk ka kryer asnjë studim epidemiologjik që të vlerësojë lidhjen shkak pasojë mbi ndikimin e cilësisë së ajrit në shëndetin e populatës”. Kjo rezulton të jetë ende situata aktuale.[9]
To summarize, it would be very valuable to highlight and boost the strengths of the Shkodra city, such as the culture of cycling as an early tradition or a natural advantage, working more towards policies to raise awareness of vehicle users in respect of the law, reducing the use of cars and returning to the culture and tradition of “two-wheelers”, increasing control over entities that sell low-quality fuel, rehabilitating the green crown , the design of a sustainable urban mobility plan. Also, most importantly, it is necessary to implement the local air quality action plan, as well as the continuation of the monitoring process and the enrichment of descriptive reports on air quality and its impact on health by the responsible institutions, with the aim of taking measures in due time.
Referencat:
[1] Plani i lëvizjes së Qëndrueshme Urbane Shkodër (2017-2025) – Draft, GO2
[2] Raporti mbi monitorimin e cilësisë së ajrit, faza 1 – GO2
[3] Numri i njerëzve të sëmurë, burimi FSDKSH
[4] Statistika të Shkaqeve të Vdekjeve, burimi INSTAT, 2021
[5] 7 milionë vdekje të parakohshme çdo vit, botuar në faqen e OBSH
[6] Raporti i kostove që shkakton ndotja e ajrit në shëndetin e njerëzve, Banka Botërore 2019
[7] Raport përfundimtar, Vlerësimi Strategjik Mjedisor P.P.V. Bashkia Shkodër, 2016
[8] Mushkëri të gjelbra për qytetet tona, Green Lungs 2021
[9] KLSH raport auditimi 2017.pdf
